از فریاد تا تـرور/ چرا راه طی شده یک مستند نیست؟
سارا معتمدی: شاید هرگاه نام علی ملاقلیپور به گوش مخاطبان سینما میرسد اولین تصویری که از او در ذهن هر کسی زنده شود، جوانی است با لباسی سفید منقش به لوگوی فیلم سینمایی «قندون جهیزیه» که در قامت یک جیمی جامپ در زمین چمن آزادی میدود. این تصویر به راستی واقعیترین وصفی است که شاید بتوان برای ملاقلیپور پسر به کار برد. رجوع به کارنامه فرزند مرحوم رسول ملاقلیپور نشان میدهد او علاوه بر جیمی جامپی در فوتبال که در جریان بازی خیریه فوتبال بین ستارگان ایران و جهان اتفاق افتاد، اولین بار در قامت یک بازیگر در فیلمسینمایی «مجنون» ساخته پدرش در سینما دیده شد و پس از آن و به ویژه در سالهای دهه ۸۰ در فیلمهای پدر و در پشت صحنه حضور فعالی داشت. ملاقلیپور در دهه ۹۰ به طور جدیتر به عنوان دستیار کارگردان و برنامهریز نقش ایفا کرد تا اینکه در سال ۱۳۹۳ در قامت نویسنده و کارگردان فیلم سینمایی «قندون جهیزیه» از اولین فیلم خود رونمایی کرد؛ فیلمی که به عنوان یک فیلم اول مورد توجه قرار گرفت. اما مهمترین تصویر درباره «قندون جهیزیه» همان تصویر کارگردان این فیلم بود که در میانه «آزادی» میدوید و بعدا دلیل این حرکت را اعتراض به کاهش سالنهای اکران فیلمش اعلام کرد.
علی ملاقلیپور که شاید قصد داشت با این حرکت جا پای پدر بگذارد پس از قندون جهیزیه فیلم بلند دیگری نساخت چراکه آنگونه خود گفت دو سال گذشته را مشغول کار روی مستندی درباره جریانهای فکری مهندس مهدی بازرگان بوده است. گویا ملاقلیپور تصمیم گرفته بود پس از ساخت اولین فیلم بلند سینمایی خود، دست به کار ساختن مستند شود و کار را هم از مستندی درباره یکی از مهمترین چهرههای تاریخ معاصر ایران آغاز کند. چنین بود که مستند «راه طی شده» پس از تلاشی دوساله در تاریخ ۲۹ آبان ۱۳۹۷ در تالار سوره حوزه هنری رونمایی شد. مستندی به تهیهکنندگی محمدامین نوروزی که از صحبتهای کارگردان آن پیش از رونمایی به نظر میرسید که قرار است درباره جریانهای فکری مهندس بازرگان باشد تا زندگی او. ملاقلیپور در ابتدای این برنامه تاکید میکرد که تلاش داشته در این مستند به بخشی از جریانهای فکری مهندس بازرگان نگاهی داشته باشد. البته او تاثیر سیاست بر هر موضوعی را رد نمیکرد و میگفت که این مستند نیز نمیتواند فارغ از دیدگاههای سیاسی باشد. به این ترتیب مستندی محصول مرکز مستند سوره حوزه هنری و مرکز آفرینشهای فرهنگی و هنری بسیج به نمایش درآمد.
تاریخ جعلی
مستند «راه طی شده» از همان ابتدا قصد دارد به مخاطب بفهماند که علی ملاقلیپور میخواهد خود را در مقام یک قضاوتگر نشان دهد. با دیدن تیزر این مستند اولین نکته مثبتی که درباره آن به چشم میآید مصاحبه با بخش مهمی از شخصیتهای در قید حیات نهضت آزادی است. محمد توسلی، هاشم صباغیان، ابوالفضل حکیمی، اکبر بدیعزادگان، محمدمهدی جعفری، فریدون سحابی، محمدنوید بازرگان، ابوالفضل بازرگان، حامد سحابی و نازنین بنیاسدی از جمله دوستان، همکاران و خانواده مهندس بازرگان هستند که در این مستند در مقابل دوربین ملاقلیپور نشستهاند. به این جمع مرحوم محمد بستهنگار، همسرش طاهره طالقانی و مجتبی مطهری را نیز اضافه کنید تا به خوبی با زوایایی که این شخصیتها میتوانستند از شخصیت بازرگان را تشریح کنند، آشنا شوید. اما ملاقلیپور و تیم همراه او فارغ از آنچیزی که قرار است این جمع بگویند فیلم مستند را در قامت تریبونی برای بازخواست اندیشههای بازرگان دیدهاند و با جمعآوری آرای اطرافیان و همراهان او - به خصوص کسانی که در سالهای پس از انقلاب نیز در کنار نخستوزیر دولت موقت حضور داشتهاند - و چسباندن آن به یکدیگر قرار است مخاطب را به این سمت بیفکنند که اندیشههای بازرگان محصول پرورش او در دامان ابوالحسن فروغی و براساس رویکردهای فراماسونی است، بازرگان پدرخوانده فکری مجاهدین خلق است و کتاب «راه طی شده» آموزه اصلی خشونت مسلحانه آنان بوده و تفسیرگری بازرگان از قرآن در حالی که عالم به این مفاهیم نبوده کاری بس اشتباه و پرخطر است. پس از دیدن ۸۰ دقیقه اولین گزینهای که از این مستند به ذهن میرسد این است که گروهی از پیش نشستهاند و همه آنچه تاکنون به عنوان نقاط مثبت مهدی بازرگان خوانده میشده را بر کاغذ آوردهاند و تلاش خود را بر این داشتهاند که همه آنان را تبدیل به نقاط منفی کنند. به این ترتیب محصول چنین دیدگاهی تبدیل به مستندی شده که نام آن را «راه طی شده» گذاشتهاند.
اما شاید نکته مهمتر درباره این مستند فرم آن باشد. همین فرم مستند است که زمینه را برای ساختن چنین محتوایی آماده میکند. ملاقلیپور در قامت راوی مستند از همان ابتدا با حضور در پلانهای مختلفی رو به دوربین یا استفاده از تصویر خویش در آینه، در قامت یک قاضی ظاهر میشود. اوست که قضاوت میکند و با نشاندادن تصویرش در آینهای که از همان تیتراژ تا زمان گفتوگو با همه شخصیتها وجود دارد و تصویر ملاقلیپور را در آن میبینیم، تلاش میکند نشان دهد قرار است شنونده نظرات او باشیم. به این ترتیب او با چنین فرمی به خود اجازه میدهد که مواخذه کند، خطاب کند و حتی در برخی سکانسها بیشتر نظرات علی ملاقلیپور را در مستند بگذارد تا مصاحبهشوندهها. به این ترتیب او با استفاده از قدرت تدوین حرفها را تقطیع میکند تا جایی که کات خوردن حرفها به خوبی به چشم میآید. وقتی قرار است به جای یافتن حقیقت از دل گفتوگو و بیان واقعیت نظر کارگردان و تیم سازنده به مخاطب القا شود آنجاست که از هر فردی یک جمله گرفته و تا جایی که امکان داشته باشد تکرار میشود. به عنوان مثال محمدمهدی جعفری جملهای درباره دیدار محمد حنیفنژاد از بنیانگذاران سازمان مجاهدین خلق نقل میکند. این جمله آنچنان به مذاق سازندگان خوش میآید که تا پایان مستند مدام تکرار میشود و هرازگاهی کارگردان مانند کسی که فیلش یاد هندوستان کرده آن را تکرار میکند؛ مبادا در طول ۸۰ دقیقه از ذهن مخاطب برود. اینگونه است که «راه طی شده» تبدیل به یک تاریخنگاری با پمپاژ ایدئولوژی میشود که هیچ بویی از مستند نبرده است. در مقابل «راه طی شده» آموزش درستی است از فرایند تاریخنویسی به شکل جعلی آن؛ تاریخی که در زمانه کنونی به شکلی عجیب ما را در بر گرفته است؛ تاریخی که در آن هر چیزی گفته میشود جز خود تاریخ!
صدای بلند فریادها
با پایان مستند ۸۰دقیقهای «راه طی شده» تالار سوره حوزه هنری محلی از درگیری دیدگاهها بین موافقان و مخالفان مستند بود. آغاز اعتراضات خیلی زود و در بین صحبتهای کوتاه حسن روزیطلب خود را نشان داد. روزیطلب در قامت مشاور تاریخی این مستند در صحبتهای کوتاهش با بیان اینکه این مستند به لحاظ پژوهش قابل قبول بوده است، اظهار کرد: بعضی شخصیتها در تاریخ انقلاب تابو شدهاند و نمیشود در موافقت یا مخالفت آنها خیلی صریح صبحت کرد و خوشحالم پس از مستند «قائم مقام» این حصار درباره آقای بازرگان نیز شکسته شده است. اما این صحبتها باعث شد که چندین تن از حضار در سالن به حرفهای او و این مستند واکنش تندی نشان دهند. نقد همراه با فریاد معترضان نسبت به تصویری بود که در این مستند از مهدی بازرگان تصویر میشد. تصویری که برای فهم و واکاوی درباره درستی و نادرستی آن حداقل فرصت کوتاه موجود در تالار سوره و شکل بیان اعتراضات و پاسخها فرصتی برای پرداختن به آن را نشان نمیداد. حسن روزیطلب اما در پایان صحبتهایش و در واکنش به اعتراضات چند جمله کوتاه گفت و میکروفون را به خود ملاقلیپور سپرد: ««راه طی شده» حاصل کار پژوهشی یک تیم جوان است و شما نیز میتوانید از این دست فیلمها بسازید کما این که در جمهوری اسلامی توانستهاید آزادانه چند صد جلد کتاب در مورد مهندس بازرگان چاپ کنید.» این حرفها با جنس دیگری از اعتراضات همراه شد و یکی از معترضان معتقد بود که برخلاف گفتههای روزیطلب نمیتوان مستندهایی اینچنین با آزادی درباره چهرههای مختلف حاضر در عرصه سیاسی کشور ساخت.
اما پس از حرفهای روزیطلب و اعتراضها مهمترین اتفاقات در این نشست به اظهارنظرهای خود ملاقلیپور و مجید تفرشی محقق و تاریخنگار بازمیگشت. آنگونه که خبرگزاری فارس گزارش داده ملاقلیپور در این نشست و در پاسخ به اعتراضها گفت: مستندسازی درباره شخصیتهایی مثل بازرگان یا دکتر شریعتی و استاد مطهری کار سختی است، چراکه آنها صرفاً چهرههای سیاسی نبودند.
وی همچنین درباره پرداخت به بحث نهضت آزادی گفت: به صراحت به شما میگویم که بعد از این همه سال اگر ما نسلهای جوان نتوانیم با هم حرف بزنیم بسیار بد است. نه ما عضو حزب جمهوری اسلامی و نه شما عضو حزب نهضت آزادی هستید که بخواهیم با یکدیگر دعوا کنیم، بلکه شما یک دیدگاه و ما نیز یک دیدگاه داریم و الان این مستند میتواند فرصتی برای گفتوگو باشد. در واقع دنیای امروز اصلا جایی نیست که بتوان سلیقه و نظر را پنهان کرد.
ملاقلیپور گفت: بالاخره نهضت آزادی حزبی است که جمهوری اسلامی تاکنون ورود چندانی به آن نداشته و اگر هم در شرایط فعلی حرفی دربارهاش زده شود، بحث دولت موقت است، از این نظر مستند ما برای این گروه فرصتی برای طرح مجدد نامشان بود. از طرفی واقعا نیاز بود برای یک بار هم که شده با بازرگان مواجهه فکری و اندیشهای نیز صورت گیرد و اتفاقا بخش زیادی از انتقاداتی که در کار وجود دارد، در همین مقطع است. من با اکثر افراد حاضر در مستند بحث کردم و آنها میدانند که ما با گروه آنها (نهضتآزادی) درباره موضوعات مختلفی مثل سازمان مجاهدین، جنگ و ولایت فقیه چالش داریم. البته این مستند مهندس بازرگان را تکمیل نمیکند، بلکه بخشی از این شخصیت است؛ چراکه یک اثر بیشتر از این گنجایش ندارد و ما هر جنبه دیگری را نیز انتخاب میکردیم، باز کار تکمیل نمیشد.
اما واکنش تند مجید تفرشی شاید پایانی واقعگرا بر نشست رونمایی از این مستند بود. تفرشی خطاب به ملاقلیپور گفت که این فیلم ظلم به جمهوری اسلامی بود و اگر به جای سازندگان بود این فیلم را جمع میکرد. تفرشی با تاکید بر این نکته که قصد بحث سیاسی ندارد از دو مشکل بنیادی این فیلم از زاویه فرم و محتوا سخن گفت: مشکل فرم از آن رو بود که کارگردان به جای اینکه با نظرات مخالف گفتوگو کند، خود در مقام بازجو و مناظرهکننده قرار گرفته و کاملا فیلمی تبلیغاتی ساخته که قصد دارد نظرات خود را تحمیل کند. تفرشی با تاکید بر این نکته که ملاقلیپور بلد نبوده مانند بسیاری از رسانهها در دنیا «در راستگویی صرفهجویی» کند، ادامه داد: فیلم «راه طی شده» زمانپریش است. کارگردان برای تایید گرفتن درباره نظر خود اتفاقات تاریخی از زمانهای مختلف را به هم میچسباند. آدمهایی که ناقض شما هستند از تاریخ حذف میشوند. تفرشی در پایان حرفهای خود تاکید میکرد: این فیلم، فیلم ملاقلیپور نیست بلکه فیلم حسن روزیطلب است.